🐍 Ngày 46 Python 365 ngày | Xây dựng ứng dụng web với Django

🗓 Ngày 46: Django — framework "pin kèm mọi thứ"

Hôm qua bạn học Flask: nhỏ, linh hoạt, nhưng bạn phải tự chọn mọi thứ. Hôm nay ta đi ngược lại: Django mang sẵn ORM, admin, authentication, migrations, form, bảo mật. Triết lý của Django là "batteries included" — pin đã kèm trong hộp.

---

🎯 Mục tiêu bài học

• Hiểu kiến trúc MTV (Model – Template – View) của Django.
• Tạo project và app đúng chuẩn.
• Định nghĩa Model và chạy migrations.
• Đọc/ghi dữ liệu bằng Django ORM.
• Bật Django Admin để quản trị dữ liệu miễn phí.
• Viết View + Template hiển thị dữ liệu.

Dự án thực hành: Ứng dụng quản lý danh mục đầu tư — theo dõi các khoản đầu tư và lãi/lỗ.

---

🧠 Django hoạt động thế nào?

flowchart LR
    A[Browser] -->|URL| B[urls.py]
    B --> C[views.py]
    C --> D[models.py]
    D --> E[(Database)]
    C --> F[Template]
    F --> A

Thành phần	Vai trò	Tương đương Flask
urls.py	Bản đồ URL → view	@app.route
views.py	Xử lý logic, trả response	Hàm route
models.py	Định nghĩa bảng dữ liệu	SQLAlchemy model
templates/	Giao diện	Jinja2
admin.py	Giao diện quản trị tự sinh	(không có)
settings.py	Cấu hình toàn dự án	app.config

---

🧰 Cài đặt và khởi tạo

python -m venv .venv
.venv\Scripts\activate          # Windows

pip install django
django-admin --version          # kiểm tra

# Tạo project
django-admin startproject danhmuc .
python manage.py startapp portofolio

Cấu trúc:

danhmuc/
├── manage.py
├── danhmuc/
│   ├── settings.py
│   ├── urls.py
│   └── wsgi.py
└── portofolio/
    ├── models.py
    ├── views.py
    ├── urls.py          ← tự tạo
    ├── admin.py
    └── migrations/

---

🔌 Bước 1: Đăng ký app và chạy server

danhmuc/settings.py:

INSTALLED_APPS = [
    "django.contrib.admin",
    "django.contrib.auth",
    "django.contrib.contenttypes",
    "django.contrib.sessions",
    "django.contrib.messages",
    "django.contrib.staticfiles",
    "portofolio",                # ← thêm app của bạn
]

LANGUAGE_CODE = "vi"
TIME_ZONE = "Asia/Ho_Chi_Minh"
USE_TZ = True

python manage.py migrate         # tạo bảng hệ thống
python manage.py runserver

Mở http://127.0.0.1:8000 — bạn thấy trang chào mừng Django.

---

🗄️ Bước 2: Model — định nghĩa dữ liệu bằng Python

portofolio/models.py:

from django.db import models
from django.contrib.auth.models import User


class TaiSan(models.Model):
    """Một tài sản trong danh mục (cổ phiếu, crypto, vàng...)."""

    LOAI_CHON = [
        ("CP", "Cổ phiếu"),
        ("CC", "Crypto"),
        ("VG", "Vàng"),
        ("TP", "Trái phiếu"),
    ]

    ma = models.CharField("Mã", max_length=20, unique=True)
    ten = models.CharField("Tên tài sản", max_length=120)
    loai = models.CharField("Loại", max_length=2, choices=LOAI_CHON, default="CP")
    ghi_chu = models.TextField("Ghi chú", blank=True)
    ngay_tao = models.DateTimeField("Ngày tạo", auto_now_add=True)

    class Meta:
        verbose_name = "Tài sản"
        verbose_name_plural = "Tài sản"
        ordering = ["ma"]

    def __str__(self):
        return f"{self.ma} — {self.ten}"


class GiaoDich(models.Model):
    """Một lần mua/bán."""

    LOAI_GD = [("MUA", "Mua"), ("BAN", "Bán")]

    tai_san = models.ForeignKey(
        TaiSan, on_delete=models.CASCADE, related_name="giao_dich",
        verbose_name="Tài sản",
    )
    loai = models.CharField("Loại giao dịch", max_length=3, choices=LOAI_GD)
    so_luong = models.DecimalField("Số lượng", max_digits=18, decimal_places=6)
    gia = models.DecimalField("Giá", max_digits=18, decimal_places=2)
    phi = models.DecimalField("Phí", max_digits=18, decimal_places=2, default=0)
    thoi_diem = models.DateTimeField("Thời điểm")

    class Meta:
        ordering = ["-thoi_diem"]

    @property
    def gia_tri(self):
        return self.so_luong * self.gia

    def __str__(self):
        return f"{self.get_loai_display()} {self.so_luong} {self.tai_san.ma}"

Điểm quan trọng:

• ForeignKey + on_delete — bắt buộc trong Django hiện đại.
• DecimalField cho tiền — không dùng FloatField cho giá trị tài chính (sai số làm tròn!).
• choices tự sinh get_<field>_display() và dropdown trong admin.
• __str__ quyết định cách object hiển thị trong admin.

---

🔄 Bước 3: Migrations — biến model thành bảng

python manage.py makemigrations portofolio
python manage.py migrate

Kết quả:

Migrations for 'portofolio':
  portofolio/migrations/0001_initial.py
    - Create model TaiSan
    - Create model GiaoDich

Quy trình bất di bất dịch:

Sửa models.py  →  makemigrations  →  migrate

⚠️ Không bao giờ sửa file trong migrations/ bằng tay. Chúng là lịch sử thay đổi schema — sửa tay sẽ gây lệch giữa các máy.

---

👑 Bước 4: Django Admin — giao diện quản trị miễn phí

python manage.py createsuperuser
# nhập username, email, password

portofolio/admin.py:

from django.contrib import admin
from .models import TaiSan, GiaoDich


@admin.register(TaiSan)
class TaiSanAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ("ma", "ten", "loai", "ngay_tao")
    list_filter = ("loai",)
    search_fields = ("ma", "ten")


@admin.register(GiaoDich)
class GiaoDichAdmin(admin.ModelAdmin):
    list_display = ("tai_san", "loai", "so_luong", "gia", "thoi_diem")
    list_filter = ("loai", "tai_san")
    date_hierarchy = "thoi_diem"
    autocomplete_fields = ("tai_san",)

Mở http://127.0.0.1:8000/admin — bạn có CRUD đầy đủ, tìm kiếm, lọc. Đây là lý do lớn nhất nhiều người chọn Django.

---

🐍 Bước 5: Django ORM — thao tác dữ liệu không cần SQL

Mở shell:

python manage.py shell

from portofolio.models import TaiSan, GiaoDich
from django.utils import timezone
from decimal import Decimal

# --- CREATE ---
btc = TaiSan.objects.create(ma="BTC", ten="Bitcoin", loai="CC")
fpt = TaiSan.objects.create(ma="FPT", ten="FPT Corporation", loai="CP")

GiaoDich.objects.create(
    tai_san=btc, loai="MUA",
    so_luong=Decimal("0.5"), gia=Decimal("62000"),
    thoi_diem=timezone.now(),
)

# --- READ ---
TaiSan.objects.all()                       # tất cả
TaiSan.objects.filter(loai="CC")           # lọc
TaiSan.objects.get(ma="BTC")               # một bản ghi (lỗi nếu 0 hoặc >1)
TaiSan.objects.exclude(loai="CP")          # loại trừ
TaiSan.objects.filter(ten__icontains="bit")  # tìm gần đúng, không phân biệt hoa thường
TaiSan.objects.order_by("-ngay_tao")[:5]   # sắp xếp + giới hạn

# --- UPDATE ---
btc.ten = "Bitcoin (BTC)"
btc.save()

TaiSan.objects.filter(loai="CC").update(ghi_chu="Tài sản biến động cao")

# --- DELETE ---
TaiSan.objects.filter(ma="XYZ").delete()

# --- Truy vấn ngược qua related_name ---
btc.giao_dich.all()                        # tất cả giao dịch của BTC

# --- Aggregate ---
from django.db.models import Sum, Count, Avg
GiaoDich.objects.aggregate(tong=Sum("gia"), so_lenh=Count("id"))

# --- Tránh N+1 query ---
GiaoDich.objects.select_related("tai_san").all()

Lookup phổ biến:

Lookup	Ý nghĩa	Ví dụ
__exact	Bằng (mặc định)	gia__exact=100
__gt / __lt	Lớn/nhỏ hơn	gia__gt=50000
__gte / __lte	Lớn/nhỏ hơn hoặc bằng	so_luong__lte=1
__contains / __icontains	Chứa chuỗi	ten__icontains="bank"
__in	Nằm trong danh sách	loai__in=["CP","CC"]
__isnull	Là NULL	ghi_chu__isnull=True
__range	Trong khoảng	gia__range=(100, 500)

---

🖥️ Bước 6: View và URL

portofolio/views.py:

from django.shortcuts import render, get_object_or_404
from django.db.models import Sum, F, DecimalField, ExpressionWrapper, Count
from .models import TaiSan, GiaoDich


def danh_sach_tai_san(request):
    tai_san = TaiSan.objects.annotate(so_giao_dich=Count("giao_dich"))
    return render(request, "portofolio/danh_sach.html", {
        "tai_san": tai_san,
        "tieu_de": "Danh mục tài sản",
    })


def chi_tiet_tai_san(request, ma):
    ts = get_object_or_404(TaiSan, ma=ma)
    giao_dich = ts.giao_dich.select_related("tai_san").all()

    # Tổng giá trị đã mua
    tong_mua = giao_dich.filter(loai="MUA").aggregate(
        t=Sum(ExpressionWrapper(
            F("so_luong") * F("gia"),
            output_field=DecimalField(max_digits=24, decimal_places=6),
        ))
    )["t"] or 0

    return render(request, "portofolio/chi_tiet.html", {
        "tai_san": ts,
        "giao_dich": giao_dich,
        "tong_mua": tong_mua,
    })

portofolio/urls.py:

from django.urls import path
from . import views

app_name = "portofolio"

urlpatterns = [
    path("", views.danh_sach_tai_san, name="danh_sach"),
    path("tai-san/<str:ma>/", views.chi_tiet_tai_san, name="chi_tiet"),
]

danhmuc/urls.py:

from django.contrib import admin
from django.urls import path, include

urlpatterns = [
    path("admin/", admin.site.urls),
    path("danh-muc/", include("portofolio.urls")),
]

---

🎨 Bước 7: Template

portofolio/templates/portofolio/base.html:

{% load static %}
<!DOCTYPE html>
<html lang="vi">
<head>
  <meta charset="UTF-8">
  <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
  <title>{% block title %}Danh mục đầu tư{% endblock %}</title>
  <link rel="stylesheet" href="{% static 'css/style.css' %}">
</head>
<body>
  <nav>
    <a href="{% url 'portofolio:danh_sach' %}">Danh mục</a> |
    <a href="/admin/">Quản trị</a>
  </nav>
  <main>{% block noi_dung %}{% endblock %}</main>
</body>
</html>

portofolio/templates/portofolio/danh_sach.html:

{% extends "portofolio/base.html" %}
{% block title %}{{ tieu_de }}{% endblock %}

{% block noi_dung %}
  <h1>{{ tieu_de }}</h1>

  {% if tai_san %}
    <table>
      <thead>
        <tr><th>Mã</th><th>Tên</th><th>Loại</th><th>Số giao dịch</th><th></th></tr>
      </thead>
      <tbody>
        {% for ts in tai_san %}
          <tr>
            <td><strong>{{ ts.ma }}</strong></td>
            <td>{{ ts.ten }}</td>
            <td>{{ ts.get_loai_display }}</td>
            <td>{{ ts.so_giao_dich }}</td>
            <td><a href="{% url 'portofolio:chi_tiet' ts.ma %}">Xem</a></td>
          </tr>
        {% endfor %}
      </tbody>
    </table>
  {% else %}
    <p>Chưa có tài sản nào. Hãy thêm trong <a href="/admin/">trang quản trị</a>.</p>
  {% endif %}
{% endblock %}

💡 Khác biệt với Flask: Django template không cho gọi hàm có tham số ({{ obj.method(arg) }}), và thẻ {% url 'app:name' %} thay cho url_for. Django ưu tiên an toàn hơn là linh hoạt.

---

🧪 Bài tập thực hành

1. Thêm model DanhMuc để nhóm nhiều tài sản lại (ManyToManyField).
2. Viết view /thong-ke/ hiển thị tổng giá trị danh mục, tổng lãi/lỗ.
3. Thêm chức năng thêm giao dịch bằng Django Form (forms.ModelForm).
4. Dùng ListView và DetailView (class-based views) thay cho function view.
5. Thêm tìm kiếm theo mã tài sản qua query string ?q=.
6. Cấu hình django-debug-toolbar và tìm hiểu một vấn đề N+1 query.

---

⚠️ Lỗi thường gặp

Lỗi	Nguyên nhân	Cách sửa
no such table	Chưa migrate	python manage.py migrate
TemplateDoesNotExist	Sai cấu trúc thư mục	Cần app/templates/app/file.html
AppRegistryNotReady	Import model quá sớm	Import trong hàm thay vì đầu file
TemplateSyntaxError: Invalid block tag	Gõ sai cú pháp	Django dùng {% %}, không dùng ( )
Reverse for 'x' not found	Sai name= trong urls.py	Kiểm tra app_name + tên route
Decimal + float lỗi	Trộn float với Decimal	Dùng Decimal("...") cho mọi giá trị tiền

---

📝 Ghi chú

• Django ORM lazy: QuerySet chưa chạy cho tới khi bạn lặp/list()/len(). Hiểu điều này để tránh query thừa.
• select_related vs prefetch_related: select_related cho ForeignKey/OneToOne (JOIN), prefetch_related cho ManyToMany (query riêng).
• settings.py chứa SECRET_KEY — khi deploy phải đọc từ biến môi trường và đặt DEBUG = False.
• CSRF: Django bật sẵn. Mọi form POST cần {% csrf_token %}.
• Django migrations không thay thế backup. Trước khi migrate trên production, hãy backup database.

---

🎯 Tóm tắt ngày 46

✅ Hiểu kiến trúc MTV: Model → Template → View ✅ Tạo project/app, model với ForeignKey, choices, DecimalField ✅ Chạy migration và hiểu tại sao không sửa tay ✅ Bật Django Admin có tìm kiếm/lọc/CRUD ✅ Thành thạo lookup ORM cơ bản và aggregate ✅ Viết view + template với {% url %} và {% extends %}

---

📚 Học tiếp

• ⬅️ Ngày 45 — Xây dựng ứng dụng web với Flask
• ➡️ Ngày 47 — Xây dựng ứng dụng web với FastAPI
• 📘 Django vs Flask — nên chọn cái nào?
• 📘 Lộ trình học Python Django Backend